लेखिका:-इन्दु थारु,,
असोज/१०/मंगलबार/कैलाली:=कैयौं वर्ष हुइल मै दशैं मनाइक छोरल । अइसन नै हो की मै कभु फेन दशै नैमनइनु । छोट रहु त दशैं कहतिकिल हुरुक्क होउ । काहे फेन हुरुक्कै होउ कलेसे दशैम जरावर मिल । अन्य बेला फेन नया लुग्गा नैपैना त नैरहे तर दशैंम जरावर पैना महिन असाध्यै भारीे महत्वके लागे महिन । जब परिवारके सक्कु सदस्यनका लाग जरावर बाकक गांउके घर जाईं, हामार घरक जरावर हरक लाग घर वरिपरिके छिमेकीहुक्र आउत । हम्र फोहइती आ आपन जरावर देखाइ । दशैंके सबसे धेर रमाइलो क्षण मोर लाग यह रहे । उ बाहेक गांउक लवण्डीनके सखिया नाच हेर्ना, बुदीक संग पित्तर असराइ जैना र वहा विभिन्न किसिमके नाच हेर्ना फेन कम्ती रमाइलो नैलागे महिन । गांउके एकजना लौवरा मनैया लेहंगा, चोलिया सहित लौवण्डी मनैनके भेषम सजके झुम्रा नाचत अभिन सम्म याद बा महिन । दशैके उ रमाइलो माहोलसे आजकल मै आपनहे सकेसम्म दुर राख्ना प्रयास कर्थु । दशै, जात्तिसे दशै जैसिन नै लागत महिन । घरेक अभिभावक गुमाइल पाछे उ फेन एक जना नाही, दुई जना नाही, तीन तीन जना अभिभावक गुमाइलपाछे दशै मनाइनामे कौनो प्रकारके दिलचस्पी नैलागत महिन । अभिभावक गुमाइल पाछे जरावर पइनो आधार फेन त कुछु नैरहल । नेपालीवइन बच्ना औसत आयुके आधा जीवन बांचसेकल पाछे फेन कभु साकार नैहुइना जरावर पइना मोर बाल चाहना अझै जीविते रहत । कभु त नाई कह नैसेककन साथीसंगीनसंग कौनो किसिमके दशैके कार्यक्रमम सहभागी हुइलसे फेन, उ फेन महिन खास महत्वके नैलागत ।
दशै नेपालीनके महान पर्व, धुमधाम साथ रमाइलो करती मनाइना पर्व, तर दशैं प्रतिके यीे आम सोचाई सबके लाग नैहुई फेन सेकत । पोहोर सालके दशैम कैलालीका अधिकांश थारु गांउमा दशै नैमनागिल । तर जहां जहां थारुहुक्र दशै मनैल, वहा कालो दशैक नाम देल । थारु गांउम मंदरा नैबजल, सखिया ओ झुम्रा नै नाचगैल । गांउ भरिक मनै भलमन्सा, गुरुवा ओ चिरकियाके घरम जाकन टिका लगाइना परम्परागत चलन फेन नै निभागैल । थारु गाउम दशैके कौनो रौनकता नैरह, एकथो डरलग्तिक सन्नाटा किल रहे । यि पटकके दशैसम्म आइतसम परिस्थिति कुछ खुल्ला हुइल असक देखाइत । थारु गांउ सन्नाटासे कुछ सहजताओर गैल असक देखाइत । तर कुछ घर परिवारहुक्र बात जेकर मनक घाउ दशैम आउर धेर दुखल बातन । एकथो अराजक उच्छृंखल समुहद्धारा जीवनभर मेहनत कैक कमाइल सारा सम्पत्ति लुटिएका र आगी लगाके ध्वस्त पारगिल निरु टेडर्सके प्रदिप चौधरी, मिना फर्निचर्सके भगत चौधरीके दशै कैसिन हुइहिन । टिकापुरम कफ्र्यु जारी करल बेला धेर थारुहुकनक व्यापार व्यवसाय लुटपाट ओ आगजनी करगिल परिवारहुक्र का जात्तिसे पहिलेक जैसिन रमाइलो गरी दशै मनाइ सेकही । उ अराजक तत्वहुक्र आपने आंखी आगे खुलेआम घुमत देखकन थोरथोर रमाइक खोजल मन फेन जुर होजाइथुइ साएद । करोडौं बराबरके सम्पत्ति जराइल रेशम थारु, जे अब्ब निर्वासित जीवन बिताइत ।
हुकारे ६ वर्षे छावाके साइकल चढ्ना इच्छा पुरा कर नैसेककन, यीे दशै हुकार लाग को दशै हुइहिने र । लाहुराम थारु, उमेरले पाको व्यक्ति, जे बुद्धके अनुयायी हइत । दशैम थारुहुक्र आपन देवीदेवतान रगतके बली देना बातक विरोध करथ ओ फूला ओ मिठाइ केल चढाइना आग्रह करथ । टिकापुर घटनाके बेला जिल्ला प्रशासन कार्यालय कैलालीम रहै उ । अनि कोन बेला उे मनै मारल हुइही उ टिकापुरमा । बुढेसकालम उ कारागारभित्तर दशै मनाइत यी साल । जेलभित्तर रहल वीर बहादुर थारुके परवार रमदैया थारु, जे मजदुरी कैक आपन ३ छाइछावा के पेट भर्थी । जेनतेन साझ बिहानके जोहो कैना रमदैयाक छाइछावा फेन जरावर नैपाइल हुइही । राजेश थारुक परिवार रिमा थारु, श्रीमान्हे जेलमुक्त कराइकलाग गांउक विभिन्न समुहसे ऋण लेहली । अब्ब ऋणम डुबल बिमार रिमा आपन छाइछावान लाग कैसिक जरावर किनल हुइही । रामप्रसाद थारु गिरफ्तार हुइलपाछ हुकार घरम बुढाइल बाबा, जन्नी ओ एक छावा केल बातिन । रामप्रसाद बिनाके दशै उ तीन प्राणी कैसिक मनाइल हुइही । लक्ष्मण थारु माओवादीम भुमिगत रहल बेला कभु फेन परिवारसंग दशै मनाइ नैपइल । यी साल कारागार भित्रे हुकार बुढाइल डाई हुकहीन ओ अन्य थरुहट जेलबन्दीहुकहन टिका लगा देहतिन रे ।
प्रजातन्त्रक लाग लरे बेला कांग्रेससे कैगिल सक्कु प्रकारके आन्दोलनक घटना चाहे उ हिंसात्मके काहे नै रहे माफ, एमालेके माफ, माओवादीक माफ तर अधिकार ओ पहिचानक लाग थारुहहुक्र आवाज उठाइबेला भर अपराधी हुइना । परिवर्तनकामी भारी भारी क्रान्ति ओ आन्दोलन हुइल तर यीे देशम अक्केली राज कर खोजुइया खस पहाडीया चिन्तनम परिवर्तन नै आइ सेकल । उ चिन्तनहे जीवित राखक लाग थारु भित्तरके ब्राहमणवादी चिन्तन बोकल थारुहुकनक फेन भारीे हात बा । थारु, मधेशी, आदिबासी जनजाती, दलित, महिला, उपेक्षित वर्ग ओ क्षेत्रक शोषित विडित जनता संगे सिंगो देशक समस्या समाधान कैना असफल शासकक विरुद्धम आवाज उठाइ बेला थारुहुक्र अपराधी बनाजैथ । जत्रा फेन जेलनेल सहक परलसे फेन आवाज त उठाइक परी काहेकी शोषित ओ प्रताडित जातजातिके मुक्ति तबसम्म सम्भव नैहो, जबसम्म ओइन अपनह आपन लग संघर्ष नैकरही । थरुहट जेलबन्दी बनागैल प्राय नेतृत्व करुइया बात । हुक्र यी बात मजासे बुझल बात । हुकनक घरपरिवार ओ आफन्त फेन यी बात मजासे बुझ्ना जरुरी बा । आज जत्रा जाने फेन थरुहट राजबनदीक नाममा जेलभित्तर बैठ्ना बाध्य बात वा जत्रा फेन घर छोडकन निर्वासित जीवन बिताइना बाध्य बात , ओइन महान उद्येश्य बोकल बात । केकरोे चोरी कैकन, कहु डांका मारक जेलभित्तर गैल नैहुइत । थारु समुदायक उत्थान ओ पहिचान कायम कराइकलाग ओ सिंगो देशके विकास र समृद्ध बनाइना सपना बा ओइनसंग । त्यसकारण गर्व करपरत । लक्ष्मण थारुक छावान गर्व कर परर्त, रेशम थारुक छावा कर परत , रमदैया, रिमा, प्रेमा लगाएत सम्पूर्ण जेलबन्दी परिवार गर्व कर परत । दशै मनइना वा नैमनाइना हमारे जीवनमा भारीे अर्थ नैराखथ । तर फेन घरक अभिभावक बिनाके दशै कम्ता पिडादायी नैरहत ।
दशैम देवीदेवतानहे खुशी पर्ना नाममा नजाने कत्रा पशु बली चढा जैथ। देश र जनताक लाग महान उद्येश्य बाककन बली चढ्न तयार होउइनके भर खडेरी रहत । यह खडेरी लागल बेला लक्ष्मण थारु, रेशम थारु, रामप्रसाद, लाहुराम थारु लगायत अन्य बहुत थारुहुक्र भर ”डिटरमाइन्ड“ बात । यी सब बात कैक चित्त बुझइती रहल बेला फेन दशै त दुखल मनहे झन धेर दुखाइ आइल जैसिन लग्ती रहत ।
